De verkiezingsuitslag is niet het resultaat van ‘het volk’ dat in de PVV de grote oplossing ziet, maar het resultaat van spektakelpolitiek en media-ophef, waardoor het land onbestuurbaar is geworden. We zitten met een verkiezingsuitslag die maar weinig mogelijkheden en veel onmogelijkheden oplevert. BBB staat vooral voor het boerenbelang, de PVV bestaat uit complotdenkers met een (onrealistische) agenda van haat en uitsluiting. Dat geeft weliswaar spektakel en ophef, maar geen realistisch politiek beleid waar andere partijen bij aan kunnen haken.  

George Birnbaum

“The perfect enemy is one that you can punch again and again and he won’t punch back.“

Spektakel verkoopt

Om te kunnen begrijpen waarom we zo vatbaar zijn voor spektakelpolitiek, is het belangrijk om te weten hoe het werkt. En hoewel het allemaal reuze voor de hand ligt en het meeste vanzelfsprekend lijkt, is het toch belangrijk dat proces goed te vatten:

Het begint bij het bepalen van *de* werkelijkheid. Want wat ís dat eigenlijk? Een objectieve werkelijkheid bestaat niet. De werkelijkheid (of de realiteit) is altijd een construct. Het is wat we er zelf van maken. Voor geen twee personen is de werkelijkheid exact hetzelfde. Denk maar aan een ingrijpende gebeurtenis en hoe uiteenlopend de verhalen en ervaringen van de getuigen zijn. We ervaren de wereld allemaal op onze eigen manier. Soms simpelweg omdat we de wereld op een andere manier waarnemen, we stonden net op een andere plek met een ander uitzicht op de situatie, of de een is kleiner dan de ander, waardoor we net weer een ander perspectief hadden. Je keek op een bepaald moment de andere kant op of stond dichterbij iemand anders die zijn eigen kijk had op de gebeurtenis  en hoorde je weer andere dingen. Kortom: Iedereen heeft zijn unieke kijk op de wereld en we worden ook allemaal op een andere manier beïnvloed door onze ervaringen in het verleden, door met wie we praten, wat we zelf wel en niet zien en begrijpen, en door wat onze belangen bij een bepaalde situatie zijn.

Om de wereld om ons heen te begrijpen en te duiden, zijn we afhankelijk van anderen. We kunnen immers niet zelf álles waarnemen en daarom lezen, luisteren of bekijken we nieuwsbronnen. Die bepalen onze werkelijkheid. Die nieuwsberichten (maar ook opinie of analyses) zijn altijd gekleurd. Altijd. Het is altijd *een* weergave van een situatie, niet *de* werkelijkheid. Mediaberichten kleuren onze bril en construeren een bepaalde realiteit die niet noodzakelijk overeen hoeft te komen met onze eigen ervaringen, om ook voor ons werkelijkheid te worden. Stel dat je nooit een vervelende ervaring hebt gehad met chinchilla’s, maar juist andersom, dan toch – als de mediaberichten maar indringend genoeg zijn – kan je ervan overtuigd raken dat chinchilla’s gevaarlijk zijn. Als het berichten zijn die je graag wíl horen, dan gaat dit proces vanzelfsprekend nog veel makkelijker. En als je dan ook nog zelf blijkt te kunnen profiteren van de uitkomst, dan gaat het er met boter en suiker in.

Dit is niet moeilijk te vatten. Het is hoe marketing werkt. Maar het is ook hoe nieuwsmedia werken. Clickbait (klik-aas of eigenlijk gewoon lokaas) is niet zomaar weer een nieuwe modieuze term. Het vat de essentie van wat ons beweegt. Er wordt een sensationele kop of beeld gepresenteerd die ons uitlokt om een bericht te gaan lezen. Zo’n kop moet je aandacht trekken, door sensatie bijvoorbeeld. In onze samenleving schreeuwt alles voortdurend om onze aandacht, want iedereen wil ons iets verkopen. Zo’n kop moet dus iets losmaken. Emotie. Politici spelen daar op in, want zonder media aandacht geen zichtbaarheid. Simpele oneliners die inspelen op boosheid of angst doen het bijzonder goed. Dit is allemaal niet nieuw en niet opzienbarend. We weten eigenlijk wel dat het zo werkt, en toch trappen we erin. Zeker als je op social media zit ben je hier gevoelig voor, omdat je er zelf ook mee kan scoren. Je wordt de accelerator, als het ware. De politicus wil scoren, media willen scoren, jij wil scoren. Drietrapsraket.

De succesformule voor verkiezingswinst

De succesvolle spindoctor Finkelstein (die onder andere Netanyahu en Orbán met listige campagnes aan hun overwinningen hielp) had een eenvoudige, korte succesformule: Om de aandacht te trekken moet je het electoraat verdelen, dus je hebt een vijand nodig. De meeste mensen kiezen altijd hetzelfde, dus moet je ervoor zorgen dat sommige mensen thuisblijven (demoraliseren). En het derde ingrediënt is de hand van God.

(1) De vijand is altijd een zondebok: Iemand die wel aantrekkelijk is als vijand maar niet (noodzakelijk) de schuldige en bovenal iemand die niet in opstand kan komen. Dat kan een volkomen buitenstaander zijn, zoals George Soros bijvoorbeeld. Ja, Finkelstein en zijn protegé Birnbaum verzonnen van alles over Soros zodat Orbán een vijand had waarmee hij de verkiezingen kon winnen. Tot op de dag van vandaag denken mensen over de hele wereld dat Soros de belichaming is van het kwaad, terwijl de spindoctors zelf al hebben toegegeven dat ze het hele verhaal bij elkaar verzonnen hebben. (2) Het blijkt moeilijker om mensen te motiveren om naar de stembus te gaan, dus is het vooral zaak je tegenstanders te demotiveren. Dat kan je bijvoorbeeld doen met peilingen waaruit blijkt dat een bepaalde partij heel klein wordt, waardoor het zinloos lijkt om te stemmen. (3) En Gods hand, dat zouden wij misschien ‘toeval’ of het ‘lot’ noemen.

“One should try to polarise the election around that issue that cuts best in your direction. When the opponent seizes the polarisation initiative, then you’re in trouble.”

‘Polariseer de verkiezingen rond jouw thema. Als je tegenstander jouw thema kaapt, dan zit je in de problemen.’ Klinkt als de strategie die de VVD koos, nietwaar? En waar Finkelstein voor waarschuwde, gebeurde: de PVV kaapte het verkiezingsthema, met behulp van de clickbait-media die maar bleven koppen over ‘Milde Wilders’. De PVV hoefde er zelf niet eens campagne mee te voeren. Toen er geen nieuws was, stonden de peilingen ineens dagelijks centraal en waren de peilers politieke duiders geworden. Het motiveren van de kiezers van de PVV kreeg hier een boost, terwijl het tegelijkertijd andere kiezers demotiveerde. De PVV hoefde hier zelf helemaal niets voor te doen. De ophefmedia deden dat. De PVV won groots door spektakelpolitiek, snedige oneliners, een duidelijke vijand, een onbetwist verkiezingsthema en volop spin in de media.

De media als spindoctor

Normaal gesproken moeten politici er toch behoorlijk wat voor doen om zich in de kijker van de media te spelen. Gek genoeg was dat bij deze verkiezingen niet zo. De media deden zelf al het werk en creëerden die spektakelpolitiek vooral zonder daar de politici zelf bij nodig te hebben. Het begon met het verkiezingsthema van de VVD: die partij liet de coalitie vallen op migratie, voordat het CDA het kabinet kon laten vallen op stikstof. Dit werd in de media nauwelijks geduid. Geen enkele partij hoefde ervoor te knokken zijn thema naar voren te schuiven, de media bepaalden dat. Gretig namen ze het thema ‘migratie’ van de VVD over.

Vevolgens werd migratie, volkomen kritiekloos, als hét belangrijkste probleem van Nederland neergezet. Politici mochten vrijelijk hun migratiefabels over de samenleving uitstorten in debatten en TV-optredens, er was nauwelijks een journalist te vinden die die zogenaamde feiten en cijfers wilde weerspreken. Terwijl ze voorhanden zijn, van notabene de staatinstituten zelf. Er is geen migratiecrisis, er was geen migratiecrisis, er was een VVD crisis en de media gingen er in mee. Heel slim bedacht van die spin doctors, maar ze hadden buiten Wilders gerekend. En misschien wel buiten de media zelfs: Het geeft spektakel, dus voer voor nieuws en opinie, kliks, inkomen. Het concept ‘Milde Wilders’ was – in ieder geval – goed voor de portemonnee en favoriet bij politiek duiders. En toen kwam God’s hand, zoals Finkelstein dat zou noemen: 7 oktober, de aanval van Hamas op Israël. Een gebeurtenis waar Wilders niets mee van doen had, maar die wel de dynamiek beïnvloedde en in zijn voordeel uitpakte.

De PVV won groots

De verkiezingsuitslag zette het land op z’n kop en het spektakel ging verder. Het verkiezingsthema was nu dan toch een groot probleem geworden voor de VVD, want als dat het thema is en de PVV is de grootste partij, dan kan je niet om Wilders heen. De PVV is geen echte partij en bovendien weet je van tevoren: Regeren met Wilders is politieke zelfmoord. Listig zette Yeşilgöz daarom Omtzigt voor het blok door vóór de eerste onderhandelingsgesprekken naar de pers te stappen. Yeşilgöz wilde niet regeren maar gedogen, de positie die Omtzigt al vóór de verkiezingen voor zichzelf had ‘geclaimd’. Handige zet, want zo hoefde de VVD geen echte keuzes te maken en konden ze op alle flanken binnen die partij toch de gelederen sluiten en het electorale verlies beperkt houden. Voor Omtzigt was het damned if you do, damned if you don’t. En het werd ‘don’t’. Voorlopig.

Als de onderhandelingen waren geklapt op migratie, had dat het onderwerp niet van de formatietafel getrokken, maar juist nog groter gemaakt. Iedereen verliest, Wilders wint. En eigenlijk ging deze verkiezingsuitslag tot nu toe vooral om de politieke strijd tussen de VVD en NSC. Of om de vraag: Wie verliest het minst, want verliezen zullen ze allebei. Door de formatie overhoop te gooien op een totaal ander thema of een andere reden, ligt alles weer open. Dit land heeft veel problemen die niet opgelost zullen worden door een zondebok aan te wijzen en daar beleid op te gaan voeren. Het zijn grote problemen met hoge kosten en er moet ook nog bezuinigd worden. Regeren met partijen die willen strooien, maakt problemen nog veel groter. Door het op financiën te laten stranden, zouden politiek en pers met de neus op de feiten gedrukt moeten zijn: Aan de onderhandelingstafel moet het gaan over echte problemen en echte oplossingen en hoe dat allemaal gefinancierd zou moeten worden. Migratie van tafel, de echte problemen óp tafel.

Een onbestuurbaar land

We zitten met een verkiezingsuitslag die maar weinig mogelijkheden en veel ONmogelijkheden oplevert. Natuurlijk willen andere partijen (anders dan BBB of andere extreemrechtse partijen) niet met Wilders regeren. Geen partij komt daar ongeschonden uit. En dan moet het rond het thema migratie bovendien, wat op z’n zachtst gezegd problematisch is. Een zondebok werkt prima in de campagne, maar als je beperkt budget hebt en heel veel echte problemen, dan staat die zondebok al snel in de weg. De zondebok bleek ook aantrekkelijk voor de media, want ophef, kliks, inkomsten. Maar het heeft het land onbestuurbaar gemaakt.

Als het de PVV niet lukt te formeren, wat blijft er dan nog over? Waarom zouden CDA, D66 en GL-PVDA bijvoorbeeld willen regeren met een groot PVV-blok in de Tweede Kamer en een groot BBB-blok in de Eerste Kamer? Dat is een onmogelijke opgave. Hoe de posities verdeeld zijn, is de uitkomst van media die bepaalde politici en partijen groot maakten en dat noopt tot reflectie: Spektakelpolitiek leidt tot politieke strijd om de politieke strijd, niet om de (ideologische) belangen van de bevolking. Het leidt tot zondebokpolitiek, verzonnen of opgeklopte problemen, en bijbehorende simplistische (schijn)oplossingen.

De media zijn aan zet

De verkiezingen hadden over de echte problemen moeten gaan: Wonen, zorg, onderwijs, klimaat, rechtsstaat. Nu alle kaarten weer op tafel liggen, is het misschien goed het spektakel niet meer op te zoeken, maar verantwoordelijkheid te nemen. Veruit de meeste burgers houden zich helemaal niet met politiek bezig en moeten *de* politieke werkelijkheid dan ook uit de media halen. Ze worden beïnvloed door indringende berichtgeving. Dat is niet ‘hun eigen schuld want slecht geïnformeerd’, maar hoe het werkt. Als iedere burger hele dagen bezig was met politiek en het zelf uitvinden van *de* werkelijkheid, hadden we geen politie, geen brandweer, geen zorgverleners, geen wetenschappers, geen kunstenaars, enzovoorts. Maar zij hebben wel het recht om te stemmen en moeten dus geïnformeerd worden.

Nederland heeft de ene politieke crisis na de andere te verduren. Op 15 januari 2021 viel Rutte III, op 7 juli 2023 viel Rutte IV. Er was een grote gezondheidscrisis. We zijn in rap tempo van een hoog-vertrouwen samenleving afgezakt naar een laag-vertrouwen samenleving. De oorlog in Oekraïne duurt nog voort. We moeten bezuinigen. De klimaatcrisis wacht niet. Dit land heeft bestuur nodig en in ieder geval het begin van een aanpak van echte problemen. Het spektakel kan niet meer de hoofdrol spelen. Beste media, check beweringen van politici, lees verkiezingsprogramma’s voordat er debatten worden georganiseerd, hou zelf het roer recht. Waarom zouden politici het verkiezingsthema moeten bepalen? Dat was een bizar theater wat geen navolging meer zou moeten krijgen. Nu alles weer open ligt, is het aan de media om *de* politieke werkelijkheid te scheppen. Welke richting gaan we uit? Wordt het weer de klikwaardige zondebok, of gaan we echte problemen oplossen?    

Dit is deel III van III.
Deel I: De dreiging van rechts-extremisten
Deel II: Zondebokken

** NB: De uitwerking van het begrip spektakelpolitiek is mijn vertaling naar de Nederlandse situatie van het concept Politics of spectacle van Jacob Murray Edelman. De uitwerking van de verkiezingsdynamiek is mijn vertaling naar de Nederlandse situatie van de ideeën van Arthur J. Finkelstein. **

Ginny Mooy
Ginny Mooy

Ik ben antropoloog en schrijfster van de romans De Wil om te Doden, Moordjongens en Ana. Als antropoloog heb me gespecialiseerd in de problematiek rond kindsoldaten (peace/conflict, social movements, propaganda, extreme geweldpleging, herintegratie postconflict). In Sierra Leone was ik betrokken bij de bestrijding van ebola. Momenteel doe ik onderzoek naar de invloed van gedrag op de coronapandemie.

Deel op: