Politiek circus dreigt de Parlementaire Enquête Corona te kapen

Als het de Tweede Kamer erom te doen is het volk te vertegenwoordigen en haar controlerende taak uit te voeren, dan zet ze nu een streep door de Parlementaire Enquête voor corona.



Veel te veel doden, veel te veel slachtoffers, een volledig uitgeput zorgstelsel en miljoenen mensen met schade. In het Verenigd Koninkrijk werd al eerder hard geoordeeld over de overheidsaanpak van de crisis. Zo oordeelde de Gezondheidsraad van het VK (Health and Social Care Committee (HSCC)) dat het overheidsstreven naar kudde-immuniteit duizenden levens had gekost. Het falen om (in de vroege stadia van de pandemie) meer te doen om de verspreiding van Covid  tegen te gaan, zag de HSCC als een van de ernstigste mislukkingen op het gebied van de volksgezondheid in de Britse geschiedenis. Het brengt de doden niet terug en maakt het verlies niet ongedaan, maar er is tenminste een wil om te erkennen dát er verlies is. Echt verlies. En onrecht. Dat de onderste steen boven moet komen en dat de beleidsmakers verantwoording moeten afleggen. 

Lady Hallet zei dat ze alles zou doen wat in haar macht lag om te onderzoeken wat er is gebeurd en welke lessen er moeten worden geleerd, en beloofde een grondig en eerlijk onderzoek. En ik geloof haar. Om vrede te kunnen sluiten met het verleden, het verlies te verwerken, erkenning voor ongekend leed te krijgen en te voelen, om lessen te leren voor de toekomst, is grondig en eerlijk onderzoek nodig. Eén waarbij verlies centraal staat. Je kunt je nauwelijks voorstellen dat een onderzoek naar een pandemie die zoveel mensenlevens kostte en nog altijd zoveel gezondheidsschade oplevert, níet over dat verlies zou gaan. 

Het contrast tussen de Britse aanpak en het onderzoeksvoorstel voor de Parlementaire Enquête naar het coronabeleid in Nederland is niet eens schril, maar lijkt eerder een veronachtzaming van politieke plicht. De strategie van het VK (en de gevolgen daarvan) is vergelijkbaar met Nederland, maar de aanpak om ‘de onderste steen boven te krijgen’ laat een wereld van verschil zien. In het Nederlandse onderzoek staat ‘verlies’ niet alleen niet centraal, maar lijkt er in het geheel zelfs niet in terug te komen. Niet werkelijk. In het Nederlandse onderzoek staan vooral de politieke afrekening centraal en politieke ego’s. Het gaat niet om mensen en wat hen is aangedaan, maar om het partijprogramma door te laten werken in de parlementaire enquête. Niet om verlies van leven en gezondheid, maar om het tijdelijk verlies van bewegingsvrijheid. Het Nederlandse onderzoek gaat niet om de volksgezondheid, zoals het pretendeert, maar om het verleiden van het electoraat. 

Over de samenstelling van de Nederlandse parlementaire onderzoekscommissie is al veel geschreven en het laat zich raden hoe bepaalde leden van die commissie met deze onderzoeksopzet aan de haal zullen gaan. Het allerbelangrijkst echter: Het ontbreekt de commissie aan een Lady Hallet. Er is geen wil om het lijden centraal te stellen. Het voorgestelde onderzoek naar het Nederlandse coronabeleid is koud en emotieloos en gaat over de ruggen van de doden. En nee, dat zijn geen ongepaste woorden. 

Bijna drie jaar duurde de coronacrisis, en al die tijd hebben we ons laten leiden door cijfers. Cijfers die ontmenselijken. Dit is de spiegel waar de politiek in moet kijken, hoe pijnlijk het ook is. Dat juist die ontmenselijking zijn plek mag krijgen. Emoties zijn niet bedreigend, maar vormen juist de kern waar het om zou moeten draaien. Het zijn emoties die ons mens maken en politici vertegenwoordigen die mensen. Verlies is lijden en bij lijden horen emoties. Bij een ramp van deze omvang is het volstrekt ongepast om géén Lady Hallet te hebben. 

De Parlementaire Enquête is eenmalig

Een Parlementaire Enquête wordt slechts eenmaal gehouden. Eén kans om antwoorden te krijgen op de belangrijkste vragen over de grootste crisis na de Tweede Wereldoorlog. Eén kans om iedereen die verlies heeft geleden de kans te geven om te verwerken en te helen. Eén kans om de fouten te bespreken, stil te staan bij de gevolgen ervan en om daar passende consequenties aan te verbinden. Eén kans om achteraf de pijn enigszins te verzachten. Zorgvuldigheid is van groot belang. 

“De door de Kamer vastgestelde opdracht voor de tijdelijke commissie bevat kaders voor het onderzoeksvoorstel. De daarin genoemde doelen van de enquête zijn waarheidsvinding en het trekken van lessen voor de toekomst, om zo beter voorbereid te zijn op een eventuele volgende gezondheidscrisis. De focus van de enquête zou volgens de commissie VWS moeten liggen op de volksgezondheid. ” Daarnaast moet de maatschappelijke impact van het gevoerde beleid in de enquête betrokken worden, alsmede de wijze waarop afwegingen zijn gemaakt tussen volksgezondheid en andere maatschappelijke belangen.”

De conclusies en bevindingen van een onderzoek zijn – het behoeft geen uitleg – volledig afhankelijk van de onderzoeksvraag. Maar wat gaat de onderzoekscommissie nu eigenlijk precies onderzoeken? Volgens de opdracht van de Tweede Kamer moet de focus liggen op de volksgezondheid. En komt dat ook uit het onderzoeksvoorstel? Het antwoord is: In de verste verte niet. Het is zelfs de vraag waar de volksgezondheid precies wél aan bod komt. Het voorstel lijkt doof en stom voor gezondheidsschade, doof voor verlies, waar het onderzoek in het VK in hoofddoel juist wel om draait. In het Nederlandse onderzoek wordt menselijk leed als gegeven geaccepteerd, als een natuurverschijnsel of een onvermijdelijke uitkomst van een pandemie. 

Het onderzoek waarmee de onderzoekscommissie de Parlementaire Enquête vorm wil geven draait in hoofdzaak om de (neven)effecten van maatregelen, waarmee het belangrijkste vraagstuk over het beleid voorgoed onbeantwoord zal blijven; de vraag of het anders had gekund, of had gemoeten. De covid inquiry in het VK bracht al zoveel zeer pijnlijke feiten boven water: Over de vreselijke gevolgen van de gekozen strategie van kudde-immuniteit, de onachtzaamheid van (bepaalde) politici voor menselijk leed en leven, de vele onnodige sterfte die dat heeft opgeleverd. Beleid met grote gevolgen. Gelijksoortig beleid werd ook in Nederland gevoerd.  

Focus op de IC’s

Hier knaagt het bij mij als zorgmedewerker. Want ik had de GGD aan de telefoon. Nog vóór het eerste geval in Nederland bekend was en wij ons moesten houden aan een veel te strakke casusdefinitie. Terwijl heel Europa al een patient zero had. Ik denk nog vaak terug aan die tijd. Waarom hadden wij een casusdefinitie die zo streng was, dat geen enkele patiënt er aan kon voldoen? Waarom vertelde de GGD mij aan de telefoon dat mijn patiënt – die aan alle voorwaarden voldeed – dat dit geen corona was, omdat hij in Duitsland was geweest en Duitsland niet tot de door Nederland aangewezen risicolanden behoorde? Corona raasde al door dat land, maar werd niet als risicoland aangewezen omdat er nog geen doden door waren gevallen. Geen beleid gebaseerd op infectieziektenbestrijding, maar op een politieke afweging.

Het knaagt aan mij omdat ik zoveel patiënten heb gezien die nu niet meer leven. Omdat ze niet voldeden aan de casusdefinitie. Maar ook daarna was er te weinig inspanning om levens te redden. Zo min mogelijk maatregelen, was het doel van de overheid. Nederland zoveel mogelijk openhouden. Ook al waren er niet voldoende mondneusmaskers en andere beschermingsmiddelen. De aanpak leunde zwaar op de maximale zorgcapaciteit en die werd moedwillig zo ver opgerekt, dat alles uit haar voegen barstte. Zorgmedewerkers moesten het opknappen, zonder adequate bescherming, vaak zelf ziek. Moesten het opknappen, want er was werkdrang. Je móest werken, ook al ondermijnde dat je eigen gezondheid en dat van je patiënten. Waarom zijn wij niet beschermd tegen besmetting? Waarom zijn wij niet beschermd tegen het ziek maken van onze patiënten? Zorgmedewerkers máákten hun patiënten ongewild ziek en dat is een ondraaglijke last voor mensen die er hun werk van hebben gemaakt – vooral – om andere mensen beter te maken.  

Fragment uit Frontberichten. Bekijk hier de hele aflevering.

De Intensive Care is eigenlijk het eindstadium. Daar wil je mensen eigenlijk helemaal niet hebben. Toch was de IC-capaciteit bepalend voor het coronabeleid. Zolang de IC’s het aankonden, mochten mensen ziek worden en sterven, want dat was de harde werkelijkheid. Voor iedere opgenomen patiënt op de IC’s stond echter een veelvoud aan mensen die óók ernstig ziek werden en stierven, zonder ooit op die IC terecht te komen. Als je IC capaciteit oprekt, ben je akkoord met die gezondheidsschade. Akkoord met sterfte. Toch deed de overheid precies dat en iedere keer weer. En als onze IC’s vol waren, stuurden we onze patiënten naar Duitsland – dat veel verdergaande maatregelen trof dan wij – zodat wij maar door konden blijven gaan. Het was zelfs zo erg, dat wij zo’n weinig belastende maatregel als het dragen van mondneusmaskers weigerden, terwijl de rest van de wereld ze wel droeg. Nederland deed niets aan preventie. Pas als de maximale IC-capaciteit in zicht was, werd er aarzelend op de rem getrapt. Een strategie die inmiddels al heel veel vernietigende kritiek heeft gekregen. Het knaagt aan mij omdat bovenstaande compleet is genegeerd door de onderzoekscommissie. 

Lees de verslagen van het Britse corona onderzoek er eens op na: de strategie van kudde-immuniteit (of maximale controle, of pompend remmen, of welke verhullende termen er later ook aan werden gegeven) had geen wetenschappelijke basis en in het VK wist men van tevoren wél dat het tot hoge sterfte zou leiden. Het was ook in Nederland niets anders dan een politieke keuze, die nog lang door zal werken op de werkelijke slachtoffers van dit beleid. De nabestaanden van de gestorvenen, de mensen die nog steeds niet opgeknapt zijn na ernstige COVID of permanente gezondheidsschade hebben opgelopen, de vele mensen die longcovid hebben opgelopen, de mensen in kleine gemeenschappen en achterstandswijken die veel mensen in korte tijd zagen verdwijnen, de mensen die in de verzorgingshuizen zoveel gruwelijk lijden moesten aanzien, mensen in de wijkzorg, de huisartsenzorg, de ziekenhuizen, de IC’s. Allemaal mensen die nog altijd niet kunnen verwerken wat zij hebben gezien en verloren. Mensen die door dit onderzoek bewust genegeerd worden. Alweer. Net als tijdens de coronacrisis kijken we in Nederland niet verder dan de eigen politieke agenda, terwijl de schokkende verklaringen van politici in het VK genoeg aanknopingspunten zouden moeten bieden om juist dit als voornaamste onderzoekspunt te nemen.

Het OVV rapport geeft aanleiding tot een heel ander onderzoek

De voorlopige onderzoekscommissie stelt dat de parlementaire enquête een aanvulling moet zijn op het onderzoek van de OVV. Dat is hoe het zou moeten. Hoewel het OVV rapport ook te veel om het vraagstuk ‘doel en strategie’ heen draait, staat het vol met aanbevelingen voor waarheidsvinding in een parlementaire enquête. De OVV was kritisch en gaf genoeg knelpunten in het beleid aan, waar op z’n minst belangrijke lessen uit getrokken moeten worden. Politiek Den Haag laat het liggen. Rosanne Hertzberger van Nieuw Sociaal Contract (NSC) wil aanvullend onderzoek naar het functioneren van de democratie en de rechtsstaat, waarbij de vraag rijst welke waarheidsvinding er door haar gezocht wordt? De volksgezondheid, zoals de opdracht luidt, of berijdt ze hier liever het stokpaardje van de eigen partij NSC? Levert dit antwoorden op voor het beschermen van de volksgezondheid bij een volgende gezondheidscrisis? Geeft dit antwoord op al die vraagstukken die leven bij nabestaanden, longcovid-patiënten, medisch kwetsbare mensen en de mensen die in de gezondheidszorg werken? Of gaat het Hertzberger er hier eigenlijk om het handelsmerk van NSC te profileren?  

BBB kwam overigens niet bepaald met een beter statement, die partij heeft namelijk zelf al de conclusies getrokken: Maatregelen zijn fout, wappies goed en als verrassing dan toch ook de longcovid-patiënten. Koste wat het kost niet voorkómen, maar genezen. Een opmerkelijk uitgangspunt, zeker omdat BBB ook erkenning vraagt voor deze patiënten. Welke erkenning? Niet de erkenning dat hun ziekte in veel gevallen te voorkomen was geweest en dat dat een bijzonder belangrijke bevinding is voor een volgende gezondheidscrisis. Niet de erkenning dat naast de fysieke klachten van longcovid er ook een belangrijke mentale belasting is. Niet alleen bij longcovid-patiënten trouwens. Veel zorgmedewerkers hebben een moral injury opgelopen, burnout, PTSS, er zijn tientallen zorgmedewerkers overleden. De druk en het onredelijke appèl op de veerkracht van zorgmedewerkers om alles op te vangen, buiten alle grenzen van de redelijkheid, zodat de rest van Nederland langer door kon met leven en feesten. 

Het derde deel van het OVV rapport deel 3 oordeelt hard over de nalatigheid van het kabinet om de signalen van zorgmedewerkers op te pikken. Het hele beleid en alle bewegingsvrijheid van Nederlandse burgers leunde op ‘de veerkracht van zorgpersoneel’, als ware het machines met oneindige rek en mentale gezondheid. Het vertrouwen op die veerkracht was opportunistisch geblaat. De waarheid onder ogen zien was blijkbaar zoveel pijnlijker. Ze wisten dondersgoed dat ze het onmenselijke eisten. Niet vroegen, maar eisten. Zorgmedewerkers mochten niet weigeren. Als we niet als kamikazes te werk waren gegaan, dan zouden de lijken op straat hebben gelegen. Met gevaar voor eigen leven en gezondheid. Alsof zorgmedewerkers geen mensen zijn. BBB zou het zo weer opnieuw doen blijkbaar.  

Ook op de linkerflank van het parlement laten partijen het serieus afweten. Tijdens de pandemie bekritiseerde de linkse oppositie de strategie van het kabinet door te benoemen dat er gestuurd moest worden op besmettingen, niet op IC-capaciteit. En tegelijkertijd was links ook bezig met ‘tosti met curry’ moties. De linkse oppositie heeft niet deelgenomen aan de voorbereidende commissie voor de enquete. Door het onderzoeksvoorstel over te laten aan voornamelijk rechtse partijen en complotclubjes, is het niet zo gek dat het voorstel eenzijdig en vooringenomen is. Voor de buhne heeft links nog wat geprotesteerd maar in december hebben zij ook gewoon ingestemd met het starten van de enquete. Zij die over het algemeen pretenderen op te komen voor de zorg en zorgmedewerkers hebben het dus ook laten afweten.

Wat is een mensenleven waard?

Wat is een mensenleven waard in Nederland? Terwijl het in andere landen tijdens de crisis steeds ging om het redden van levens, ging het in Nederland vooral om het voorkomen van maatregelen. En het uitgangspunt voor de Parlementaire Enquête lijkt niet anders te zijn. Hadden er nog veel minder maatregelen genomen moeten worden, lijkt de centrale vraag te worden. Hoe ingrijpend waren de maatregelen voor mensen, stond het op gespannen voet met wetten en regeltjes? Natuurlijk is het belangrijk dat de overheid zich juist in tijden van crisis aan de Grondwet houdt, maar waar is artikel 22.1 van de grondwet gebleven die de overheid voorschrijft maatregelen ter bevordering van de volksgezondheid te treffen? De internationale verdragen die het de overheid verplicht stellen epidemieën te bestrijden? Hoe staan die centraal in de onderzoeksvraag van de commissie? Als je die grondrechten als uitgangspunt neemt, kom je op hele andere onderzoeksvragen: Of de pandemie beter te remmen was geweest, of er een strategie mogelijk was geweest met minder doden en minder risico voor zorgmedewerkers. Ja, en zelfs of er minder maatregelen mogelijk waren geweest als er eerder was ingegrepen. 

Alle politieke partijen hadden een inbreng in deze crisis. En natuurlijk worden er fouten gemaakt bij zo’n grote crisis. Door alle betrokkenen. Aan het begin ontbrak er zoveel informatie, er moesten politieke keuzes gemaakt worden.  De Tweede Kamer gaf het kabinet carte blanche en werd willens en wetens medeplichtig aan dat beleid. Net als het kabinet zelf stuurde de Tweede Kamer nauwelijks bij. Er werden wel veel onzinmoties ingediend: om de avondklok een half uur later in te laten gaan (hallo D66), een motie over tosti met curry (hallo PVDA) en het CDA bleef maar herhalen dat de basismaatregelen nóg beter moesten worden nageleefd, door de burger welteverstaan. De Tweede Kamer stelde toen de waarde van het leven niet centraal, zoals ze dat nu ook niet doet in de Parlementaire Enquête. Al die mensen die stierven, die ernstig ziek werden, nabestaanden, langdurig zieken, zorgmedewerkers, kinderen waarvan het onderwijs onderbroken werd, hun leerkrachten die onevenredig risico liepen, medisch kwetsbaren die lang in isolatie zaten of nog steeds in isolatie zitten, en ook ondernemers die de klappen van een open-dicht beleid moesten opvangen en financieel kapot gingen, dit zijn allemaal burgers die geen vertegenwoordiging vinden in de Kamer. Burgers die geen antwoorden en erkenning hoeven te verwachten van de Parlementaire Enquête en tot op de dag van vandaag lijnrecht tegenover elkaar worden gezet in een uitruil van zogenaamde grondrechten. Burgers die die ene kans om waarheden boven tafel te krijgen, om te kunnen verwerken en hun verlies te kunnen plaatsen, aan zich voorbij zien gaan. Omdat volksvertegenwoordiging nog altijd weigert hen te vertegenwoordigen. 

Gemis van de volksvertegenwoordiger 

Het is wat het is: de tijdelijke onderzoekscommissie is niet bezig met waarheidsvinding, maar met het normaliseren van eigen (partij)-gedachtengoed. En dat baart me zorgen. Het gaat om ego’s, het politieke spektakel, het tevreden stemmen van het eigen electoraat en het winnen van de zwevende kiezer voor de eigen partij. De grootste schreeuwers (zowel die in de samenleving als die in de Tweede Kamer) worden (alweer) op hun wenken bediend.   

Er ligt nu een gedrocht van een onderzoeksvoorstel klaar. Het gaat niet om de last van rouw en verdriet, maar om de last van maatregelen en of die wel in precies in lijn waren met grondwetten. Ongelofelijk hoe we het in Nederland voor elkaar krijgen om zelfs vanuit de Grondwet een uitruil van belangen te maken. Ja Pieter Omtzigt, ik kijk naar jou, juist omdat mijn vertrouwen bij jou ligt. Het is de gezondheid van de burger tegenover een open maatschappij en verlies je alsnog je gezondheid, dan word je buiten de maatschappij geplaatst.

De Kamer houdt zich muisstil. Het gebrek aan kennis, betrokkenheid en empathie onder onze volksvertegenwoordigers is stuitend. Alle aandacht gaat uit naar dat ene (totaal doorgedraaide) deel van de bevolking dat diep het konijnenhol in dook en zich niet wilde opofferen voor het algemeen belang. FvD staat klaar om de meest paranoïde complotdenkers in te bedden in de onderzoekscommissie. De Kamer staat erbij en kijkt ernaar. De lafheid van alle politieke partijen – ja, ook de linkse partijen – en de media om niet verlies en menselijk lijden, maar de waanzin van doorgedraaid Nederland centraal te stellen, is stuitend. 

In alle wanhoop verwijs ik tot slot naar een draadje op X van Maarten Keulemans van 25 mei 2023: `Deze commissie corona kún je niet serieus nemen. De uitkomst? Nu al totaal ongeloofwaardig. “Ontbinden, ontslaan, die ‘parlementaire’ commissie.” 



Als het de Tweede Kamer erom te doen is het volk te vertegenwoordigen en haar controlerende taak uit te voeren, dan zet ze nu een streep door dit onderzoeksvoorstel. Dit is een schaamteloos wappiecircus en ontneemt de echte slachtoffers hun enige kans om waarheden te vinden. En dat onrecht, kan de Tweede Kamer niet op een kabinet afschuiven. 

Als zorgmedewerker vraag ik me elke dag af: Had ik meer kunnen doen en als ik meer had gedaan, wat was mijn leven waard geweest voor politiek Den Haag? Nu is het jullie beurt om je die vraag te stellen. Had je meer moeten doen en doe het vervolgens ook. Mensenlevens redden. Toon eens wat veerkracht. Maar bovenal: Doe gewoon je plicht. Zorg voor de onafhankelijke Lady Hallet en laat haar woorden resoneren in deze samenleving: Zij die hebben geleden zullen centraal staan.

Wilders houdt krampachtig vast aan zijn zondebok

Wilders houdt krampachtig vast aan zijn zondebok

Zonder overlast verliest de vluchteling zijn grimmige status. Dít is de zondebok die de formerende partijen met elkaar verbindt. Pak ze die zondebok af en je ziet de onoverbrugbare verschillen.

Deze week behandelde de Eerste Kamer de veelbesproken Spreidingswet. Hoewel er nog gestemd moet worden, liet de VVD fractie in de Eerste Kamer weten vóór te zullen stemmen. De wet komt er dus door. Zo lijkt het. Nog even ter herinnering, dit is waar het kabinet Rutte IV om gevallen is. Yeşilgöz voerde er campagne mee. Een zorgvuldig georkestreerde crisis die het de VVD mogelijk maakte het kabinet te laten vallen: Spreiding van de opvang tegenhouden zodat vluchtelingen buiten of op stoeltjes moeten slapen. Want dat maakt mooie lelijke plaatjes, waar mensen bang van worden. ‘Help! We worden overspoeld door vluchtelingen!’ Bij de VVD geloven ze heilig in beeldvorming en ja, het heeft gewerkt. Alleen ging niet Yeşilgöz er met de verkiezingswinst vandoor, maar Wilders.

Een merkwaardige zet leek het, dat Yeşilgöz in de Tweede Kamer alsnog probeerde tegen te houden dat de spreidingswet naar de Eerste Kamer zou gaan, terwijl die Kamer de wet al had goedgekeurd. De formerende partijen vormden een eensgezind blok: De wet mocht er niet komen.

De Eerste Kamer bepaalt echter de eigen agenda en Yeşilgöz kon dan ook niet voorkomen dat haar partijleden in de senaat de wet zouden goedkeuren. Senator Edith Schippers, haar partijgenoot, verzachtte de pijn enigszins door te stellen dat de VVD er ‘vertrouwen in heeft dat de fractie in de Tweede Kamer iets aan de instroom zal doen’. Bovendien beoordeelt de VVD fractie in de Eerste Kamer wetten niet langs de politieke lijn van de eigen partij, maar gaat het ‘over de beoordeling van de wet op haalbaarheid, en of het doet wat het moet doen‘.

De spreidingswet komt er wel/niet

De spreidingswet komt er dus en dat zet de formatie op scherp. Of de wet komt er niet, want Wilders is boos. “Een groot probleem, dat echt moet worden opgelost. Mijn partij wil die wet echt niet,” zei hij. Het chagrijn was van zijn gezicht af te lezen. Mét spreidingswet geen Wilders I of het wordt zo’n bumpy ride, dat alle deelnemende partijen zich op elkaar stuklopen.

Wilders begrijpt dat. Er was hem dan ook alles aan gelegen om die wet tegen te houden. Hij schuwde er zelfs niet voor de Eerste Kamer vlak vóór hun beslissing extra onder druk te zetten. De wet mag er wat Wilders betreft hoe dan ook niet komen. De komende dagen zal de klemmende oproep aan de VVD om alsnog tegen te stemmen dan ook heus wel op de formatietafel liggen.

Waarom? Omdat de opvangcrisis kostte wat het kost moet voortduren. De overlast moet blijven bestaan. Mooie lelijke plaatjes opleveren. Zonder lelijke plaatjes en zonder overlast verliest de vluchteling zijn grimmige status. Dít is de zondebok die de formerende partijen met elkaar verbindt. Pak ze die zondebok af en je ziet alleen nog onoverbrugbare verschillen. Dan moeten de partijen het hebben over de echte problemen: arbeidsmigratie, de economie, de zorg, het onderwijs en ja, de klimaatcrisis. Je ziet waar het stukloopt. Omtzigt wil geen mot met Europa dus verdragen moeten worden nageleefd (dus wel vluchtelingen), Van der Plas wil alleen het Ministerie van Landbouw en alles voor de boeren (dus wél arbeidsmigranten en geen klimaatmaatregelen) en Yeşilgöz? De VVD gedoogt, maar dan alleen in de Tweede Kamer en daar heb je – zoals bleek met de spreidingswet – nou net weer niets aan als je Wilders bent.



De migratiemythe

“De afgelopen tien jaar was slechts dertien procent van de migranten vluchteling. Dat is minder dan één op de zeven. Het zijn koopkrachtige expats en internationale studenten die in de grote steden en daarbuiten Nederlanders uit de beschikbare woonruimte hebben geperst. Niet dat handjevol vluchtelingen dat daar tijdens de verkiezingscampagne keer op keer de schuld van kreeg.” Ewald Engelen in de Groene Amsterdammer

Het is nogal een open deur, maar als de formatie van een nieuw kabinet in hoofdzaak draait om het oplossen van een migratiecrisis en die is er niet, dan valt er weinig te formeren. Dat is het punt. Of we in Nederland een migratieprobleem hebben, is een kwestie van perspectief. Komen er veel migranten naar Nederland? Wat is veel? En wat is teveel? It depends. Het is maar hoe je het bekijkt. Het idee dat Nederland overspoeld wordt door asielzoekers klopt in ieder geval niet met de werkelijkheid. Het gaat vooral om expats en arbeidsmigranten.

Of er teveel migranten naar Nederland komen, is een discussie die je zou kunnen (of nee, moeten) voeren. Maar dat heeft niet zoveel te maken met de migratiecrisis zoals die door de VVD gecreëerd is. Dat zou gaan om asielzoekers die ons zo massaal zouden overspoelen, dat we geen andere keuze zouden hebben dan ze op een stoeltje of in het gras te laten slapen. Onwil, geen onmacht, schreven alle Groningse burgemeesters vorige week tezamen in hun brandbrief aan Minister Yeşilgöz. Zij schreven dat de asielcrisis willens en wetens in stand wordt gehouden ‘door Den Haag en andere gemeenten’. Andere gemeenten hadden zich al bereid getoond te helpen, maar wachtten nog op besluitvorming van de overheid. Het was een heel bewuste keuze om die crisis te creëren en te laten voortbestaan. Mooie lelijke plaatjes. Want het kabinet Rutte IV was eigenlijk al gevallen over stikstof. Rutte was het CDA gewoon voor, door de stekker er net wat eerder uit te trekken en van die migratiecrisis het verkiezingsthema te maken.

Dit is de kern van de situatie waar we nu in zitten: het is bewust veroorzaakt. Omwille van de VVD. En daarom heet het migratiemythe.

Het ontrafelen van de migratiemythe ligt overigens buiten het bereik van dit stuk en is ook al heel goed gedaan (zie video 👈 of hier in een behapbaar radio-interview bijvoorbeeld). Je moet het alleen wel wíllen weten. Hier volstaat de stelling dat asielzoekers het probleem helemaal niet zijn. En dat ze precies dáárom het probleem zijn gemaakt.

Hoe kies je een zondebok?

Dit stuk gaat dieper in op de keuze voor de migrant als zondebok, en maakt een historische en antropologische analyse van hang naar zondebokpolitiek. Je kunt dit stuk overslaan en naar het hoofdargument gaan.

‘Rijkste Nederlanders wederom rijker’, ‘graaiflatie’, ‘bedrijven draaien recordwinsten door prijsverhogingen’, ‘aantal werkende armen neemt toe’, ‘kansenongelijkheid neemt toe’, het regent krantenkoppen waaruit dat de verhoudingen in Nederland steeds schever trekker. Vanwege de hoge energierekening zitten er mensen in de kou, kinderen wordt een schoolontbijt aangeboden, de voedselbanken buigen door, het aantal daklozen neemt toe. Vanwege de oorlog in Oekraïne zijn de energierekening en brandstof voor velen onbetaalbaar geworden. De bestaanszekerheid van de huishoudens met de laagste inkomens raakt in gevaar. Nederland heeft ‘echte problemen’. Woningnood. Verschraling van de sociale voorzieningen. Mensen die werken kunnen steeds slechter de eindjes aan elkaar knopen. En de rijken worden steeds rijker.



Je zou verwachten dat we op een punt zijn gekomen waarop de economisch angstigen bereid zijn de rijke elite aan te vallen. Maar dat gebeurt niet. Het ‘plebs’ kan het hen misschien allemaal kwalijk nemen, maar het ‘establishment’ is zeer goed in staat wraak te nemen. De rijke welgestelden zijn veel te machtig. Hoewel er steeds meer rancune is naar de linkse (of bestuurlijke, of zoals ze de laatste tijd steeds vaker genoemd worden ‘de culturele’) elite, draait het in hoofdzaak niet om hen (ook een ontwikkeling die tegen het licht gehouden mag worden, daarover gaat deel III). Toch kan die laatste club elitairen niet verantwoordelijk worden gehouden voor het beleid van rechtse kabinetten. En dus kom je terug op de rijke elite. Maar in plaats van díe aan te vallen, worden migranten en aangevallen, terwijl die vaak – als ze tot dezelfde economische klasse behoren – gebukt gaan onder dezelfde problemen als zijzelf. Waarom wordt de migrant dan de zondebok en niet de belastingontduikende rijke stinkerd in die grote villa?

“[M]igratie is in Nederland geleidelijk tot zondebok geworden, nadat daar eerst een taboe op rustte.” Prof. Dr. Leo Lucassen in Trouw.

Een bepalend kenmerk van de zondebok – en dit is belangrijk om te onthouden – is dat het een slachtoffer moet zijn die veilig kan worden aangevallen. Het is een machtig fenomeen. Eigenlijk een soort ventiel die de druk van de ketel haalt zonder dat er echte schade ontstaat. Of althans, niet schade die je zou willen voorkómen. Daarom kies je een machteloze groep slachtoffers, die niet voor zichzelf op kan komen, die zich niet organiseert, die niet terugslaat en waarvan je weet dat het geen represailles teweegbrengt. Er ontstaat geen kettingreactie van geweld, er komt geen wraak. Het is zonder consequenties. Als het lot van die groep je niet interesseert, althans. En helaas, dat is zo in Nederland. Dat zou je racisme kunnen noemen, maar dat begrip wil niemand meer begrijpen. Laten we het onverschilligheid over het lot van ‘de ander’ noemen dan. Misschien beklijft het dan wel.

De functie van de zondebok

Een ‘zondebok’ is niet slechts een woord of een uitdrukking, maar een eeuwenoud gebruik. Het is vooral bedoeld om ongeluk, ongezondheid of onmacht af te werpen en herboren of hernieuwd verder te kunnen, zonder de ballast van dat ongeluk of de zonde.

Centraal in onze (schijnbaar) menselijke natuur staat dat we dingen weg willen gooien waar we geen grip op hebben en dat je ongeluk, tegenslag of beperkingen over kunt brengen op iets anders. Een object. Of op iemand anders. Een ander mens. Of een groep mensen. Ook wij doen dat nog. Denk bijvoorbeeld aan het afkloppen van ongeluk aan ongelakt hout. Vanwege de wetenschap hebben we echter steeds minder behoefte aan bijgeloof en rituelen. Als we ziek zijn bijvoorbeeld, nemen we medicijnen. We kunnen veel verklaren. En toch is het ‘bijgeloof’ ook hier niet helemaal weg, zelfs niet in de medische wetenschap. Zo wordt steeds vaker gedacht dat voldoende beweging de patiënt wel zal bevrijden van onverklaarbare ziektes. Depressie kan je wegwandelen. Een burnout ook. ME. Long Covid. Alsof het lichaam de ziekte, door de energie die vrijkomt, weggooit. Precies zoals ze daar in vroeger tijden ook over dachten, alleen toen projecteerden ze hun ziekte in (bijvoorbeeld) een steen die ze weg konden gooien. Het gebruik is net iets anders (hoewel dat manifesteren tegenwoordig ook weer aan populariteit wint), de gedachte erachter dezelfde. De oorzaak kunnen we niet verklaren en dus is er behoefte het onverklaarbare weg te gooien.

De zondebok is altijd onschuldig

“Sinds 2001 hebben pers en politiek de islam opgepoetst tot zo ongeveer de grootst denkbare bedreiging voor Nederland. Hele volksstammen van politici en opiniemakers danken er hun carrière aan.” Ewald Engelen in de Groene Amsterdammer

Al een aantal decennia gaat het er onophoudelijk over: Nederland heeft moeite met die buitenlanders die maar niet willen integreren. Gek is dat. Toen mensen als mijn moeder uit de voormalige kolonies kwamen, toen de vele arbeidsmigranten uit Turkije en Marokko kwamen, toen waren het vreemden, spraken een vreemde taal en zou je de angst wel kunnen begrijpen. Als je niet goed met elkaar kunt communiceren, je elkaars gebruiken en lichaamstaal niet begrijpt, dan ben je op je hoede. Dat is best een normaal verschijnsel. Je weet niet wat je op je hals haalt als je zo’n groep mensen tegen je in het harnas jaagt. De herrie over de mislukte multiculturele samenleving kwam dan ook pas nadat al die groepen al best goed geïntegreerd waren.

Tegenwoordig is mijn tandarts een voormalig vluchteling uit Irak, mijn neuroloog komt oorspronkelijk uit een Afrikaans land, de plaatsvervangend huisarts komt uit Afghanistan en de weekendapotheek wordt uitsluitend bemenst door jonge vrouwen met een hoofddoek. Respectabele functies, ze spreken foutloos Nederlands, ze hebben beroepen waar we zeer afhankelijk van zijn. In de bouw, in de gezondheidszorg, in het onderwijs, in de productie, logistiek, winkels, magazijnen, gemeenteraden, overheid, Tweede Kamer. Ze (of we moet ik eigenlijk zeggen) werken overal. Toch zijn ze (we) niet geïntegreerd. De schuld van alles wat mis is. En dat komt juist omdát de integratie geslaagd is. Voormalig migranten hebben hier een leven en net zoveel te verliezen als alle andere Nederlanders, ze vormen geen georganiseerde groep, niemand komt in opstand. Een veilige zondebok om je frustraties op bot te vieren.

Schuld op je nemen

Waarom is het eigenlijk zo moeilijk om de schuld bij jezelf te zoeken? Of de echte problemen onder ogen te willen zien? Dat blijft de grote vraag. Waarom zou je jezelf opofferen, als er een zondebok is die het op zich kan nemen. Een zondebok is per definitie niet alleen onschuldig, maar het moet ook aannemelijk zijn dat hij schuldig zou kunnen zijn. Zo’n zondebok moet daarom niet teveel op je lijken. Er moeten genoeg verschillen zijn, waardoor je jezelf of de ander als anders kunt beschouwen. Iemand die schuldig zou kunnen zijn. Gooi daar een groot aantal crises bovenop die potentieel je wereld op z’n kop zouden kunnen zetten, een paar handige populisten en voilà, kom maar op met die zondebok.

Hier ligt ons probleem. Dit is racisme. Of als het specifiek tegen moslims gericht is islamofobie. Of othering. Discriminatie. Het aannemelijk vinden dat die ‘ander’ de schuldige is, ook al heeft die ander je niets misdaan. Of daar op zijn minst onverschillig tegenover staan. De mythe (of stereotypen) over die ander graag willen geloven, zodat je niet over de schuldvraag hoeft na te denken. En niet willen aanvaarden dat je het doet, omdat je diep van binnen weet dat je niets te duchten hebt van die ander. Anders had je het niet gedaan. Je had boos kunnen worden op de rijke elite (vertegenwoordigd door Yeşilgöz), op populistische politici (Wilders, Van der Plas) die de samenleving – die zo hard cohesie nodig heeft – nog verder uit elkaar willen drijven, op politici die onze relatie met de overheid overhoop schoppen (Omtzigt), waardoor de fundamenten van onze samenleving op instorten staan. Maar voor hen ligt de rode loper uit omdat ‘de oude politiek’ weg moet. Met hun vertrek uit het landsbestuur, gooien we ook onze eigen schuld weg. Dus hier met die zondebok.

De populistencoalitie kan niet zonder zondebok

De migrant heeft het gedaan. Niet de economische elite, niet de populisten die persoonlijke macht willen, niet wijzelf, niet de veranderende omstandigheden, niet de onzekerheid in de wereld, maar de migrant. De vluchteling. De moslim. De buitenlander. Als die nou eenmaal weg is, neemt hij al onze zonden mee. Op zijn hoofd, net zoals het geitenbokje. Zonder catastrofaal geweld. En daar is dus die migratiemythe goed voor. Dan kan je opnieuw beginnen, zonder schuld op je te nemen.

Maar wat nou als die mythe ontzenuwd wordt? Wat als journalisten eindelijk eens wakker worden en groots koppen dat die migratiecrisis helemaal niet bestaat? Als ze dat stug volhouden? Gewoon steeds de cijfers en de werkelijkheid rapporteren? Dan is de lijm tussen de formerende partijen weg en zijn er enkel nog verschillen. Want dan gaat het niet meer om de bespreking van welke zonden er op de kop van de bok gelegd moeten worden, maar moeten echte problemen opgelost worden. De VVD wil die schuldvraag niet. Omtzigt ook niet. Van der Plas wil alleen maar het ministerie van landbouw en verder niets. Geen van de formerende partijen heeft maar het begin van een antwoord op de echte problemen. Zonder zondebok gedijen ze niet. En ze willen en zullen macht, dus moet die zondebok hoe-dan-ook de schuldige blijven.

Als er nieuwe verkiezingen zouden komen, zouden Wilders en zijn knechten van de PVV meer dan 60 zetels binnenhalen, wordt er wel geroepen. Maar dat lijkt me volledig afhankelijk van de media en van de andere politici. Wie is de mythe der mythen en doorbreekt de migratiemythe? Wie durft de schuldvraag onder ogen te zien en zelf wat schuld op zich te nemen? Problemen worden niet opgelost. Na deze zondebok, moet er weer een nieuwe zondebok komen. En dat gaat tot in de oneindigheid door. Totdat je zelf een keer tot die groep behoort.

We worden allemaal een keer oud. Helaas voor ons doen we dat over niet al te lange tijd in te grote getalen tegelijk en zijn we allemaal ineens geen hardwerkende Nederlanders meer. De perfecte zondebok. Die grijze ‘ander’, die niet voor zichzelf op kan komen en waar je je frustraties ongestraft – zonder mogelijke consequenties – op kunt botvieren. Het is de oplossing die wij de jongere generaties leren. En dan is het wat zij hebben, iets tastbaars wat ze kunnen doen. (Die ontwikkeling is al ingezet trouwens, door ons eigen toedoen.) Niet te lang behandelen, want ‘te hoge kosten’ en ‘geen handen aan het bed’. Moeten we maar niet zo oud worden. Díe zondebok moet dan ook weg, omdat het een eind maakt aan hun machteloosheid en zodat niemand zich schuldig hoeft te voelen. Oude mensen leveren toch niets op.

Een zondebok is handig en van alle tijden. Als je de echte problemen niet oplost, heb je altijd weer een nieuwe zondebok als bliksemafleider nodig, anders kookt het over. Als je zelf niet als zondebok wil eindigen, pak je de formerende partijen hún zondebak af.

Dit is deel II van III. Deel I lees je hier.

‘Milde’ Wilders duikt steeds dieper het complot in

“[Wij zullen] ons moreel, maar als het nodig mocht blijken ook juridisch, moeten wapenen tegen autocratische, anti-democratische onderstromen in onze samenleving. De waarschuwingen van de veiligheids- en antiterrorisme-diensten zijn te luid en te frequent om die onderstromen af te doen als verwaarloosbare folklore.”

Dit zijn de woorden van Thom de Graaf, vicepresident van de Raad van State. De Graaff refereert hier aan het jaarverslag van de AIVD (2022), waarin de dienst constateerde dat het rechts-extremisme steeds meer een bedreiging voor de democratische rechtsstaat vormt. Dat rapport kreeg in de media en onder columnisten bitter weinig aandacht, terwijl er zeer verontrustende dingen in staan. Het meest verontrustend, als het gaat om rechtsextremisme, is dat de AIVD observeert dat er tussen de verschillende rechtsextremistische groeperingen die Nederland kent, een grote gemene deler te ontdekken valt. Onder de bevolking wordt het veelal weggewoven als ‘absurd’ en zoals De Graaf terecht opmerkt: als folklore. Niet serieus te nemen. Neem nu de omvolkingscomplottheorie. Zo grotesk dat het eerder een lachwekkend niemendalletje lijkt dan een serieuze bedreiging. Niemand gelooft daar écht in. Toch?

Een naïef land

Nederland is zo’n pijnlijk naïef land dat de complotdenkers ruim baan gegeven wordt. Tot in ons parlement mogen ze hun propaganda uitspugen en we zien het nog altijd als onschuldig. De omvolkingstheorie wordt van ons eigen belastinggeld via talkshows en omroep On! – via de reguliere media – tot in je woonkamer bezorgd. Onze volksvertegenwoordigers verkozen zelfs de kwaadaardige complotdenker Bosma als hun voorzitter voor de Tweede Kamer. Bosma, die het presteerde zowel tijdens zijn sollicitatie naar het voorzitterschap als bij zijn dankwoord op hondenfluitjes te blazen. De Kamer moest er hartelijk om lachen, terwijl ze toch heel goed op de hoogte waren van zijn opvattingen. Humor maakt alles goed. En onschuldig, blijkbaar. Het moet allemaal maar kunnen, de heilige ‘VVMU’, iedereen mag een mening hebben. En humor, oh heerlijk toch, humor in de Kamer! Dat is precies wat ons parlement nodig had.

“Wat de groepen ondanks hun verschillen delen, is de omvolkingscomplottheorie. Er zijn…aanjagers die hopen dat ze…in Europa meer samenwerking op gang kunnen brengen tussen de verschillende rechts-extremistische stromingen, en dat ze zo een grote (internationale) beweging kunnen bouwen.” Uit het AIVD Jaarverslag 2022.

Van burgers kan je het misschien nog begrijpen en misschien zelfs wel van de media, dat ze niet begrijpen wat hier speelt en de ernst ervan gewoon niet kúnnen inschatten. Onze Kamerleden weten beter. Ze kennen de rapporten van (o.a.) NCTV, de AIVD en de Europese Commissie over rechtsextremisme, ze weten exact wat de omvolkingscomplottheorie is en waarom die een bedreiging vormt voor onze democratische rechtsstaat. In het kort, want iedereen zou zich beter snel en volledig op de hoogte stellen van de inhoud van die rapporten, komt het hierop neer: Nederland kent verschillende extremistische groeperingen. In het geval van rechtsextremisme zijn er meerdere groepen actief, ook met heel jonge aanhangers die online met elkaar fantaseren over geweld.

Blanke superioriteit

Er zijn verschillende stromingen, maar ze kennen een grote gemene deler: de omvolkingscomplottheorie. Mensen geloven daar echt in, ja. En heilig. Wilders gelooft daarin, Bosma, Musk, Trump, Orban, Meloni, Vlaams Belang en ga zo maar door. (Als je nog niet exáct weet wat het is, is het tijd voor huiswerk, maar hier een aardige uitleg). Enkele groepen zijn sterk vóór gewelddadigheden, terwijl andere groepen daar (‘misschien slechts in woord’) afstand van doen. In die rechtsextremistische groeperingen groeit de hoop op internationale samenwerking. Er zijn echter verschillen die tussen hen in staan.

Op X/Twitter zie je inmiddels een kwispelend aan elkaar snuffelen ontstaan tussen twee stromingen. Beide stromingen zijn anti-immigrant en ‘superieur blank’, maar de Eurabia-aanhangers (Wilders) zijn vooral anti-moslim en de aanhangers van de white genocide theorie (Musk/Trump) zijn vooral antisemitisch. Heel kort samengevat: de verschillende groepen vinden allemaal dat het ‘blanke ras’ met uitroeiing bedreigd wordt, alleen over de zondebok zijn ze het niet eens. Extreemrechts is groot in westerse landen. Moet je je voorstellen wat er gebeurt als ze besluiten dat beíde zondebokken geofferd kunnen worden en het is nogal fluïde allemaal, dus denkbeeldig is dat niet.

Onschuldig geflirt

Nu de formatiegesprekken weer beginnen houdt Geert Wilders zich koest, zoals beloofd. Toch moet hij er af en toe een naar tweetje of postje op Telegram uitgooien. Toch nog even op dat hondenfluitje blazen. Maar ach, redelijk ‘mild’, voor zijn doen. Veel méér dan ‘Kijk Pieter, hij doet het weer!’ kunnen zijn critici er dan ook niet van maken. Wilders is al zo lang zo extreem en Nederland inmiddels zo gewend aan zijn retoriek, dat het niemand nog écht doet fronsen. En zo kon het dat Wilders en Musk deze week openlijk op X met elkaar aan het flirten sloegen over hun overeenkomsten en verschillen binnen dat omvolkingscomplot en slechts NRC en Geen Stijl er acht op sloegen, al overzagen ze deze paringsdans nou ook weer niet helemaal.

Wilders smeedt allerlei allianties met rechtsextremisten van andere stromingen. En ja, ze geloven er echt in. Echt, echt. Ook Wilders. Die leeft al meer dan 20 jaar, dag in dag uit, in dat complot. De spelonken van zijn brein liggen open en bloot over het hele internet, in zijn boek, hij toert er de wereld mee over. De man is geen mysterie en zijn gedachtengoed al helemaal niet. Alles wat hij zegt meent hij. Het is bewust, gepland en met een grotere agenda. Hij zegt dat zelf. Het geflirt is niet onschuldig. Het is menens en voor Wilders belangrijk genoeg om zijn radiostilte er voor te doorbreken. Want er broeit heel wat in die groeperingen met de situatie rond Israël en het feit dat in 2024 wereldwijd historisch veel kiezers – in 64 landen – hun stem gaan uitbrengen. We staan op een heel belangrijk kruispunt en wij zijn de enigen die dat niet zo doorhebben.

Nederland als spil van instabiliteit

Een klein landje zijn we en we interpreteren graag maar wat raak. Eindeloos discussiëren, iedereen droomt en mijmert maar wat voor zich uit. De staat van onze media is deplorabel en de meeste van onze columnisten zijn om te huilen zo slecht geïnformeerd. Lees die rapporten toch eens. Onze overheid beschikt over een schat aan informatie en die is voor ons allemaal gratis en eenvoudig in te zien. Wat die groeperingen doen, wat hun doelen zijn, hoe ze het doen, het staat er gewoon in omschreven. Ten eerste: Het normaliseren van hun gedachtengoed door het in de mainstream media te krijgen (en dat is heel goed gelukt). Maak het luchtiger, breng het met humor en het sijpelt door in het debat (hoi Bosma!).

Het mainstreamen van extremisme is het voornaamste doel (hoi X!). Samenwerken met andere rechts-extremisten is een ander voornaam doel. Wat de consequenties zullen zijn? Chaos. En chaos leidt tot meer chaos. Gezien de denkbeelden van Wilders over de EU en Oekraïne, om er maar een paar te noemen, wordt een regering met de PVV één grote turbulentie. Hij is niet milder, maar zet onverschrokken nog een paar grote stappen verder, terwijl de Nederlandse media geen flauw benul hebben van wat hij doet. Met een extreemrechts kabinet, dreigt Nederland de spil van instabiliteit te worden.

Accelerationisme is een stroming binnen het rechtsextremisme. Hierbinnen wordt het creëren of versnellen van chaos nagestreefd, om zo een rassenoorlog en de vervanging van de democratie door een witte etno-staat te bespoedigen (NCTV, 2021)

De macht lonkt

Ach, de Nederlandse rechtsstaat is veerkrachtig, die kan wel een stootje hebben. De andere partijen houden Wilders wel in toom. ‘Heb toch vertrouwen in de democratische rechtsstaat’, hoor ik voortdurend. Wat mij betreft is het vertrouwen veel te groot. We leunen vooral op de veronderstelde integriteit en het leiderschap van Pieter Omtzigt, maar die is nu al zeer discutabel. Want net als Yeşilgöz kostte het Omtzigt nog geen paar maanden om van zijn eigen paradepaardjes af te stappen en in zijn verkiezingscampagne de zondebok van Wilders centraal te stellen. De macht lonkt.

Macht corrumpeert altijd. Al-tijd. Onthoud dat. Het is niet zomaar een gezegde, het is een wetmatigheid. De verleiding lonkt en het geflirt tussen Wilders en Omtzigt bevindt zich al op het tweede honk. En van Omtzigt kan je van alles zeggen, maar naïviteit is niet een etiket die je hem op zou plakken. ‘Pieter kijkt’ heus wel en begrijpt beter dan de meesten van ons wat Wilders doet. De onderhandelingen gaan gewoon door. En dat zou je zorgen moeten baren.

Dus politici, media, columnisten, burgers, duik die rapporten in, onderwijs jezelf, schud je naïviteit af en neem je verantwoordelijkheid. ‘Word wakker’ was wat dat betreft misschien toch een pijnlijk treffende term. Er is geen enkele goede reden voor Omtzigt om deel te nemen aan een extreemrechts kabinet. Geef hem alle reden om dat niet te doen. Graaf alles op over die PVV, over Wilders, over die complottheorieën, laat je niet intimideren met goedkope chantage, steun de critici, maak het schandaal en bied een achterdeur. Tweederde stemde níet op Wilders, laat dat duidelijk zijn. Geen regering met Wilders, cordon sanitaire om die partij en een cordon mediatique om extreemrechts. Complottheorieën zijn geen folklore, maar een serieuze bedreiging.

Ook zwijgen is participeren

‘Vertrouwen in de rechtsstaat’ is geen passieve bezigheid. Geen enkele volwassene in dit land is een innocent bystander. Ook zwijgen is participeren. Het getijde is gekeerd. Die “autocratische, anti-democratische onderstroom” is nu de mainstream geworden. Democratie is hard werken. Om af te sluiten met de woorden van Thom de Graaf: Vertrouwen in de rechtsstaat betekent dat je het algemeen belang moet najagen. Neem die taak serieus. Wie je ook bent.

“Vertrouwen in de rechtsstaat betekent dat iedereen bereid moet zijn niet alleen een eigen belang te dienen en na te jagen maar ook het grotere belang, het algemeen belang, mee te wegen. Dat vraagt per definitie om inschikkelijkheid, de bereidheid om tegenstellingen niet te hoog te laten oplopen. Elk samenleven valt of staat bij een zekere matiging. Van toon, van eisen, van het eigen gelijk. Voor de rechtsstaat is dat niet anders. Op alleen maar extreme standpunten en houding kan de rechtsstaat niet rusten.” Thom de Graaf, vicepresident van de Raad van State, Mohamed Rabbae-lezing ‘Vertrouwen in de democratische rechtsstaat maart 2023.

Deel I van III. Lees hier deel II.