Vorige week lanceerde Mark Zuckerberg’s Meta het social media platform Threads in Europa. Vele zoekende X-gebruikers die zat hebben van de extreemrechtse trollen op X/Twitter, hopen er hun nieuwe toevluchtsoord van te maken. Een paar invloedrijke (ex-)Xers gaven het een go, dus Threads moet het worden. Dus maakte ik een account aan en wilde er vanmorgen in mijn koffiepauze voor het eerst echt een kijkje nemen.

Oh ironie, wie had het kunnen denken. Het allereerste bericht in mijn tijdlijn kwam niet van het ‘linkse bolwerk’ dat er zou zitten, maar van wappie-overste Marianne Zwagerman in gesprek met Maurice de Hond. Een té kinderlijk gesprekje eigenlijk, tegen zo’n blckbx-achtige achtergrond, van twee foute figuren die samen bespreken hoe linkse prominenten zouden inspireren tot gewelddadige aanvallen op PVV-Kamerleden. Prachtige samenloop van omstandigheden, zou je het kunnen noemen. Die aloude morele chantage – dat je aan zou zetten tot geweld als je extreemrechts veroordeelt – die antiracisten nu al heel lang gedwee in een hoekje trapt, prijkt bovenaan het beoogde nieuwe linkse bolwerk om het boeltje daar er nog eens aan te helpen herinneren: jullie worden in de gaten gehouden. Nou ja, dat werkt al heel lang heel erg goed, dus waarom niet. De ervaring leert dat als je je krachtig uitspreekt over verwerpelijk gedachtengoed, je daar uiteindelijk helemaal in je eentje voor door het slijk getrokken wordt en dat al die goede, rechtschapen mensen dan netjes de andere kant opkijken, bang als ze zijn om met je geassocieerd te worden.

Briljante zet dus, zou je kunnen zeggen. Maar ach, het was tegelijkertijd niet eens nodig. Op Threads is het vooralsnog een grote chaos van aan de ene kant Instagrammers die het maar saai vinden zo zonder beef en wanhopig op zoek zijn naar volgers, en aan de andere kant de vluchtende X-ers die elkaars achterwerken nog aan het besnuffelen zijn en vrolijk kwispelend rondlopen met allerlei spitsvondige oneliners en eigenlijk ook wanhopig op zoek zijn naar volgers. Het doet je de moed in de schoenen zakken. Je zou denken dat zo’n verkiezingsuitslag vraagt om een stevig antwoord, om vastberadenheid en een zekere strijdlust, maar het gaat er over ‘patat of friet’, hoe fijn het is om van Twitter verlost te zijn (terwijl ze ook nog op X/Twitter posten trouwens) en het vormen van kliekjes, zo snel mogelijk bij de ‘in crowd’ horen, dat is het doel.

Ik begrijp dat gevoel maar al te goed hoor, maar kom op. Twitter was al heel lang een heel giftig platform en toen Musk de boel overnam had iedereen daar acuut weg moeten vluchten. Als je principes je lief zijn tenminste. De man gebruikte zijn platform om mensen door zeer dubieuze ‘journalisten’ door het publiek te laten veroordelen met zijn Twitterfiles, hij bracht het leven van één van zijn medewerkers in gevaar door hem van pedofilie te beschuldigen, hij liet de extreemrechtse drek vrijwel direct uit alle hoeken naar beneden druipen. De meesten bleven. Geen zin om ‘opnieuw te beginnen’, zo’n ander platform was rete-ingewikkeld en eigenlijk ja, eigenlijk weten we allemaal wel dat slechts sommigen dat platform nodig hebben om actie te voeren, en dat komt alleen maar omdat op X/Twitter belangrijke influencers zitten die op hun beurt geen andere goede reden hadden dan zich met man en macht vast te houden aan hun dagelijkse portie likes. Maar X maakt het gebruikers steeds moeilijker om gratis te influencen en zelfs als je betaalt om je tweets meer prominent in mensen hun tijdlijn geslingerd te krijgen, dan nog word je bekogeld met honderden haatberichten van rechts-extremisten. Nee, nú vertrekken van X is nauwelijks heldhaftig te noemen. Eigenlijk is het een afdruipen met de staart tussen de benen.

Journalisten, opiniemakers en politici

Tja, hoewel ik de meesten gewoon hoog acht, of aardig vind, vind ik het ook wel ontiegelijk laf. Juist op het moment dat je je stem moet laten horen en je juist níet moet laten intimideren, kies je het hazenpad. Sjonge jonge. Ik wist vanmorgen gelijk weer waarom Musk voor mij vorig jaar eigenlijk slechts de laatste druppel was om afscheid te nemen van dat platform. Ik was er weliswaar weg voordat Musk zijn wasbak er goed en wel had kunnen installeren, maar eigenlijk zocht ik al langer een excuus om dat hoofdstuk af te sluiten en er niet meer terug te keren. De enorme lafheid die er heerst, de halfslachtigheid, het narcistische gedrag, de constante zelfverheerlijking, de hunkering naar likes en volgers, het stond me al veel langer tegen. Het wás een giftig platform, het ís een giftig platform en het zal altijd een giftig platform blijven. Maar helaas is en blijft het een invloedrijk platform. Het is dé plek waar grote organisaties, overheden, politici, wetenschappers, journalisten en opiniemakers samen klonteren. De invloedrijken der aarde. En het is nou juist die mix van mensen, omringd door normale stervelingen die hopen ook een beetje invloed uit te kunnen oefenen op ‘de macht’, die van X/Twitter een ondraaglijke plek maken om te zijn.

Bubbels met eigen influencers en een eigen cultuur

Je moet je het platform zo voorstellen: wat je te zien krijgt is afhankelijk van wie je volgt. Volg je helemaal niemand, dan krijg je van Musk een hele feed van mensen als Zwagerman, De Hond, het kliekje van omroep On! en dat soort figuren voorgeschoteld. Alsof je in de hoofden van het klantenbestand van De Telegraaf rondwandelt. Volg je wat journalisten en politici, dan kom je in een heel ander netwerk (of bubbel) terecht. Zelf wil ik dit weleens de ‘elite clique’ noemen. Dit is waar de consensus wordt bereikt. Ben je populair in deze clique, dan heb je invloed, of krijg je een column of iets dergelijks. Volgers. Likes. Véél likes. Een con-ti-nue stroom aan likes. En daar ligt de valkuil. Speelden ze zich eerst nog in de kijker door hun opvallende mening, zo gematigd worden ze zodra ze gewend zijn aan die likes. Niet teveel uit de pas lopen, want de elite clique hijgt je constant in je nek, op zoek naar díe ene set van 280 tekens die je van je troon kan stoten.

Die bubbel vormt een walgelijk strakke dwangbuis waar je constant op moet letten wat je doet. Like de verkeerde tweet en er hangt iemand in je inbox om je tot de orde te roepen. Associeer je niet met ‘die of die’, ‘dat’ soort tweets liken is not done. Je reputatie hangt af van iedere interactie die je aangaat, al is het maar omdat je een tweet apprecieert die niet zo lekker valt binnen die clique. Zo mag je best zeggen dat Rutte liegt, maar hem een notoire leugenaar noemen is een brug te ver. Als de clique vol adoratie jubelt dat Rutte zo’n práchtige speech gaf over groepsimmuniteit, dan staan de kranten de volgende dag vol met absurde aanbidding en prenten van ‘staatsman Rutte’ met een koninklijke mantel om zijn schouders. In die clique mag racisme geen racisme heten, is er wel vriendjespolitiek maar neem je het woord corruptie niet in je mond en ben je vooral ‘redelijk’. Ofwel: je vergoelijkt wat het daglicht niet kan verdragen, want je mag wel prominent zíjn maar er toch alsjeblieft geen prominente mening op nahouden. Je mag wel kritiek hebben, maar gematigd. Altijd dat oog hebben voor ‘de andere kant’ van het verhaal. Niet polariseren! Like. Like. Like. Like. En we weten inmiddels wel dat likes en een grote schare aan volgers zo verslavend is als hard drugs, dus ze zwichten ervoor.

De waan van de dag

X/Twitter dríjft op de constante ophef en boosheid over allerlei actualiteiten van haar gebruikers (mensen zijn er zelfs om 11 uur ‘s avonds nog boos met allerlei politieke en actuele zaken bezig), toch moet je er ook weer niet té hartstochtelijk een mening op na houden. Je hebt binnen no-time een mening in 280 tekens klaar over de toeslagenaffaire, de oorlog in Oekraïne, de pandemie, de rechtstaat, over van allerlei totaal uiteenlopende zaken eigenlijk. Tijd om erover na te denken heb je niet eens, want de bubbel is alweer bezig met de volgende ‘waan van de dag’. Overbodig om uit te leggen misschien dat veel mensen elkaars tweets en meningen kopiëren en elkaar na-papegaaien en zo expert zijn in werkelijk ál-les, het is doodvermoeiend.

Nu was Twitter eigenlijk altijd al een plek waar prominenten koketteren met leed, en waar vooral óver slachtoffers gepraat wordt die eigenlijk dienen om de eigen persoonlijkheid aanzien te geven. Dit soort gedrag werd het allerlelijkst uitvergroot tijdens de pandemie, toen een heel leger medisch kwetsbaren hun toevlucht zochten op Twitter, in de hoop daar hun lot en leed onder de aandacht te kunnen brengen. Dit ging om mensen die tijdens zo’n heel indrukwekkende crisis het meest kwetsbaar waren van ons allemaal. Maar kwetsbaren zijn sowieso niet zo aantrekkelijk op X/Twitter. Onderwerpen als ouderenzorg, gehandicaptenzorg, dat soort zaken, ze scoren gewoon niet. Ook toen deze medisch kwetsbaren heel X/Twitter op z’n kop zetten omdat ze als dor hout afgeschreven werden door opiniemakers, journalisten, sommige politici en ja, ook door het coronabeleid, konden ze op weinig steun rekenen. Het ging tegen de Twitter consensus van ‘ons beleid is goed’ in en dus werden ze grotendeels genegeerd.

Echt een buiging voor de journalisten die hun verhalen toch publiceerden, want de clique had toch wel bepaald dat ze ‘net zo erg waren als wappies, misschien nog wel erger’. Vervelend. Irritant. Niet realistisch. (Like, like, like!) Dat deze mensen vochten voor hun leven en daarbij gewoon recht op steun en begrip hadden, juist omdát ze kwetsbaar waren en nauwelijks middelen of mogelijkheid hadden om voor zichzelf op te komen, ik weet niet of het überhaupt wel doordrong. Hoe ze werden weggezet als zeurpieten, aandachttrekkers, hoe totaal ongevoelig hun lot werd weggewuifd als ‘oninteressant’ terwijl zij in een totaalisolement terecht waren gekomen. Eerlijk gezegd, ik vond het schokkend. Ik heb nooit eerder zo gehuiverd van mensen als toen. Het totaal ijdele gekoketteer met andermans leed om zichzelf te profileren, Xfluencers die uitademen zo betrokken en zo goed van inborst te zijn die deze kwetsbaren hun rug toekeerden terwijl ze de macht en invloed hadden om te helpen, ik kan nog misselijk worden als ik er aan denk. Terwijl de ene vinger verwijtend anderen aanwees als verachtelijke ‘dor hout’ aanhangers, staken ze zelf geen vinger uit om te helpen. Ook op Twitter kwam de groep in een isolement, want even verwerpelijk als wappies dus moest je je er niet mee willen associëren, want dat kostte je je likes, likes, likes.

Lafaards

Sociale media zijn een plek voor verslaafden geworden, wat een totaal verknipte werkelijkheid creëert en een zieke invloed heeft op de publieke opinie. Nederland is maar een piepklein landje en wie invloed heeft in de media, staat eigenlijk heel dicht bij de macht. Maar Nederland is ook een laf landje. Je moet je kop niet boven het maaiveld uitsteken, ik weet het. Mensen houden er niet van, dat is één – maar daarnaast moet je gewoon uitkijken, want voor je het weet ligt jouw kop eraf en kijkt iedereen snel de andere kant op. Bang als ze zijn dat ook zij een deukje oplopen. Bang voor confrontaties. Bang om niet te deugen. De gemiddelde Nederlander is zó makkelijk te intimideren dat je met een simpel woord als ‘deugen’ al iemand de mond kunt snoeren. Dat deugt niet.

De pandemie was een ongekende crisis, die had gevraagd om wat moed en empathie. Een tijd waarin je medemenselijkheid had kunnen tonen. En na die grote crisis, komen we nu in een andere crisis terecht. Dat vraagt niet om gematigdheid en rondkwispelen op Threads, wanhopig op zoek naar je dosis dopamine (like!). Deze tijd vraagt om moed, uitgesprokenheid en mensen die die cultuur van lafheid doorbreken. Deze tijd vraagt er niet om om ineen te krimpen en weg te vluchten met de staart tussen je benen.

De fase van verkenning, aftasten en formeren is niet de tijd om stil te vallen. Nú is de tijd om flink wat rumoer te maken. Laat die partijen weten wat je ervan vindt, want zwijgen is toestemmen. Emotionele chantage met termen als ‘demonisering’ of ‘de kogel kwam van links’, mark my words, we zullen het de komende tijd heel regelmatig in allerlei variaties tegenkomen. Het werkt namelijk al heel wat jaren heel effectief om ‘links’ de mond te snoeren. Maar alsjeblieft zeg, het is inmiddels toch wel wat sleets geworden? Wilders fans houden toch juist van dat ‘recht voor z’n raap’? Je moet toch alles in duidelijke, harde taal kunnen zeggen? Nou dan. Groei wat eelt op je ziel en kick die likesverslaving. Ik heb mijn X/Twitter account uit de mottenballen gehaald, met mijn nekharen rechtovereind, dat geef ik toe. Maar geen staart tussen de benen, het strijdtoneel op. Wat kunnen mij die paar honderd trollen nou helemaal schelen? Ik durf er geld op in te zetten dat er heel wat betaalde trollen met tig verschillende accounts met een productietarget tussen zitten. Gewoon om je te intimideren. Om de publieke opinie te kunnen beïnvloeden en gijzelen. Nou, mij niet. Wat mij betreft geen extreemrechtse regering. Wilders wordt nooit mijn premier. Nooit. Dus, Pieter Omtzigt, ook al krijg ik er duizenden haatreacties om, ik kijk naar jou. Je hebt de sleutel in handen. Waar ga je ons aan overleveren?

Ginny Mooy
Ginny Mooy

Ik ben antropoloog en schrijfster van de romans De Wil om te Doden, Moordjongens en Ana. Als antropoloog heb me gespecialiseerd in de problematiek rond kindsoldaten (peace/conflict, social movements, propaganda, extreme geweldpleging, herintegratie postconflict). In Sierra Leone was ik betrokken bij de bestrijding van ebola. Momenteel doe ik onderzoek naar de invloed van gedrag op de coronapandemie.

Deel op: